Pujya Pramukh Swami Maharaj is 91 year….December 7th 2011


Happy Birthday Swami – Bapa

Pujya Pramukh Swami Maharaj is 91 year….December 7th 2011

પ્રમુખ સ્વામી – જન્મ માગશર સુદ ૮,સંવત ૧૯૭૮-તા. ૭-૧૨-૧૯૨૧




શ્રી પ્રમુખ સ્વામી મહારાજ

પરમ  સ્નેહી  હરિ ભક્તો,
ગુરુ પૂર્ણિમા નિમિતે આપ સૌના સમક્ષ રજુ કરું છું,
પરમ ગુરુ       “શ્રી પ્રમુખ સ્વામી  મહારાજ “
શ્રીયોગી  બાપાની જન્મ  તો  શતાબ્દી    ઉજવાય,
પ્રણામ  કરું  પ્રેમથી, જીવન સાગરતો તરી જવાય.
મુખ થકી જો  શ્રીજી  ભજે,  ઉત્તમ  જીવન જ જીવાય,
ખરેખરું તો સુખ  છે, શ્રીજી  બાપાનાં  ચરણો  માંય.
સ્વામી બને છે  શામળો, શ્રી પુરશોતમ પ્રેમે  દેખાય,
મિથ્યા આ માં જીવન હવે,  સાચું  સુખ જરા ના દેખાય.
મધ્ય બિંદુ બની શિખામણ આપે,સાચો સંત જ કહેવાય,
હાથ થકી જ  આશીર્વાદ  આપે ને, દર્શનથી  શાંતિ થાય.
રાજી થઇ સત્સંગ કરો, અક્ષર પુરશોતમ દિલમાં સમાય,
જય  જયકાર પ્રમુખ સ્વામી બાપાનો, દેશ- વિદેશે  થાય.
” સ્વપ્ન ” જેસરવાકર   ( ગોવિંદ પટેલ )


(સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૧ માં પ્રમુખ સ્વામીની  લોસ એન્જલસ  યાત્રા સમયે લખેલી છે.)

About dhavalrajgeera

Physician who is providing free service to the needy since 1971. Rajendra M. Trivedi, M.D. who is Yoga East Medical Advisor www.yogaeast.net/index.htm http://www.yogaeast.net/index.htm Graduated in 1968 from B. J. Medical College, Amadavad, India. Post Graduate training in Neurological Surgery from Charles University in Czechoslovakia. 1969 - 71. and received Czechoslovakian Government Scholarship. Completed training at the Cambridge Hospital and Harvard University in Psychiatry. Rajendra M. trivedi is an Attending Psychiatrist at Baldpate Hospital. He is the Medical Director of CCA and Pain Center in Stoneham, MA where he has been serving the community since 1971 as a Physician. OTHER AFFILIATIONS: Lifer of APA - American Psychiatrist Association Senior Physician and Volunteer with Massachusetts Medical Society and a Deligate of the Middlesex District. www.massmed.org Patron member of AAPI - American Association of PHYSICIANS OF INDIA. LIFE MEMBER OF IMANE - Indian Medical Association of New England. Member of the Board of Advisors "SAHELI, Boston,MA. www.saheliboston.org/About1/A_Board Dr. Trivedi is working closely with the Perkin's School for the Blind. www.perkins.org. Dr. Trivedi is a Life member and Honorary Volunteer for the Fund Raising Contact for North America of BPA - Blind People Association of Amadavad, India. www.bpaindia.org Dr.Trivedi is the Medical Advisor for Yoga East since 1993. He is a Physician who started Health Screening and Consultation At Shri Dwarkami Clinic in Billerica, MA. https://www.dwarkamai.com/health-and-wellness

8 responses »


    The ego is the source of all neurosis, because the ego is the center of all falsity, of all perversions. The whole problem is with the ego. If you live with the ego, sooner or later you will become neurotic. You will have to become, because ego is the basic neurosis. Ego says, “I am the center of the world,” which is false, mad. Only if there is a God, he can say “I”. We are only parts, we cannot say “I”. The very assertion “I”, is neurotic. Drop the I and all neurosis disappears.

    In between you and the mad people in the madhouses there is not vast difference — only a difference of degrees, not of any quality, quantity. You may be ninety-eight degrees, and they have gone beyond hundred. You can go any time; the difference is not vast.

    In the madhouses sometimes, go and watch, because that can become your future also.

    Watch a madman. What has happened to him? That has happened to you in part. What happens to a madman? — his ego becomes so real that everything else becomes false. The whole world is illusory; only his inner world, the ego and its world, is true. You may go to visit a friend in the madhouse, and he may not look at you; he will not even recognize you, but he is talking to his invisible friend — to you — who is sitting by his side. You are not recognized, but a figment of his mind is recognized as the friend, and he is talking and he is answering.

    A madman is a man whose ego has taken total possession. And just the opposite is the case with an enlightened man who has dropped the ego completely. Then he is natural. Without ego you are natural, like a river flowing to the ocean, or the wind passing through the pines, or the cloud floating in the sky. Without the ego you are again part of this vast nature, loose and natural. With the ego there is tension. With the ego you are separate. With the ego you have cut yourself from all relationships. Even if you make a move in a relationship, you make it very guardedly. The ego will not allow you to move in anything totally. It is always withholding itself.
    If you think you are the center of existence, then you are mad. If you think you are just a wave in the ocean, part of the whole, one with the whole, then you can never get mad. If Patanjali was here, he will do the same that I am doing. And remember well that situations differ, but man is almost the same.

    Now new technology is there. They were not in the days of Patanjali — new houses, new gadgets. Everything has changed around man, but man remains the same. In the days of Patanjali also, man was the same, almost the same. Nothing much has changed in man. This has to be remembered, otherwise one starts feeling that the modern man is some way condemned-no. It may be that you are mad after a car; you would like a sports car and you are very tense and much anxiety is created by it. Of course, there were no cars in Patanjali’s days, but people were mad after bullock-carts. Even now if you go to an Indian village, the man who has a fast bullock-cart is just like a man who has a Rolls Royce in London: bullock-cart or Rolls Royce makes no difference; the ego is fulfilled the same way. In a village, the bullock-cart will do the same. Objects don’t make much difference. The mind of man, if egocentric, will find something or other always, so that is not the problem.

    Modern man is not modern. Only the modern world is modern. Man remains very ancient and old. You think you are modern? When I look at your faces I recognize ancient faces. You have been here many many lives and you have remained almost the same. You have not learned anything because you are doing again the same — again and again the same rut. Objects have changed but the man remains just the same. Nothing much has changed. Nothing much can change unless you take the step to change it. Unless transformation becomes your heart, unless transformation becomes your very throbbing of the heart and you understand the stupidity of the mind and you understand the misery of it… and then you take a jump out of it.

    Mind is very old. Mind is very, very ancient. In fact, mind can never be new, it can never be modern. Only a no-mind can be new and modern because only no-mind can be fresh every moment fresh. No-mind never accumulates. The mirror is always clean; no dust accumulates on it. Mind is an accumulator; it goes on accumulating. Mind is always old; mind can never be new. Mind is never original; only no-mind is original.

    That’s why even scientists feel that when a certain discovery is made, it is not made by the mind but only in the gaps where mind doesn’t exist — in sleep sometimes.
    Just like Archimedes who was trying and trying to solve a particular mathematical problem and couldn’t solve it — he tried and tried, with the mind of course, but the mind can give you only answers which the mind knows. It cannot give you anything unknown. It is a computer: whatsoever you have fed to it, it can reply. You cannot ask anything new. How the poor mind is expected to reply something new? It is simply not possible! If I know your name, I can remember it, because mind is memory and remembrance. But if I don’t know your name and I try and try, how can I remember which is not there?

    Then suddenly it happened. Archimedes worked and worked, and hard, because the king was waiting for him. And one morning he was taking his bath, naked, relaxing in the water, and suddenly it bubbled up, surfaced as if from nowhere. He jumped out of the bath. He was in a state of no-mind. He couldn’t even think that he is naked because that is part of the mind. He couldn’t think that going naked on the street people will think him mad. That mind which is given by the society was not there, it was not functioning. He was in a state of no-mind, a sort of satori. He ran into the street shouting “Eureka, eureka!” — shouting, “I have found it!” — and people of course thought that he has gone mad:’What you have found, naked, running into the street?” He was caught hold because he was trying to enter the palace of the king shouting, “Eureka!” He would have been imprisoned. Friends got hold of him, brought him home and said, “What are you doing? Even if you have found something, then go in proper dress, otherwise you will be in trouble.”

    Between two moments of mind there is always a gap of no-mind. Between two thoughts there is a gap, an interval of no-thought. Between two clouds you can see the blue sky. Your nature is no-mind; there is no thought, nothing… vast emptiness, the blueness of the sky. Mind is just floating on the surface.

    And this has been happening to many people: it happened to Madame Curie, she got the Nobel Prize for a moment of no-mind. She was working, again on a mathematical problem — worked hard. Nothing was coming out; months passed. Then one night, suddenly she got up in sleep, went to the table, wrote the answer went back to her bed, forgot everything about it. In the morning when she came to the table she could not believe: the answer was there. Who has written it? Then by and by she remembered, as if like a dream: “It happened in the night…” She had come and the handwriting was hers.

    In deep sleep the mind drops; the no-mind functions. Mind is always old; no-mind is always fresh, young, original. No-mind is always like the dewdrop in the morning absolutely fresh, clean. Mind is always dirty. It has to be, it collects dirt. The dirt is the memory.

    When I look at you, I see your mind is very ancient, many past lives collected there. But I can see deeper also. There is your no-mind, which doesn’t belong to time at all, so neither it is ancient nor modern. Man is always old, but something exists in man — the consciousness — which is neither old nor new, or, it is absolutely always new.
    Yoga: The Alpha and the Omega, Vol-3, # 6

  2. Shree Hari

    II 7:4,5 II

    Bhoomirâpo’nalo vâyuh, kham mano buddhireva ca Ahankâra iteeyam me bhinnâ prakrtirastadhâ (Gita 7:4)

    Apareyamitastvanyâm prakrtim viddhi me parâm jeevabhootâm mahâbâho yayedan dhâryate jagat (Gita 7:5)

    Earth, water, fire, air, ether, – these constitute My nature – five elements (prakriti) and mind, intellect, ego in this manner a total of eightfold divided is my My lower (insentient) nature; And O mighty armed, in this manner, apart from my lower nature, but different from it, – the life-element (Jeev), is My higher (sentient) nature – by which this Universe is sustained. (Gita 7:4-5)

    Commentary –

    When that consciousness element (Self), gets identified with the lower nature (apara prakriti) “ego” and assumes identity and oneness with it, then it is called “Para-prakriti” (Higher nature). The world (apara) and the embodied soul, (jeev, para) – are both part of God’s (Bhagwân’s) innate nature, in other words, divine potency (energy). Without the powerful, the power has no independent existence. Just like nail and hair, inspite of being lifeless, are not separate from from the body, similarly the lower nature (apara prakrti) inspite of being inert is not separate from Supreme Consciousness (Paramatma). That is when both lower and higher nature, are a manifestation (form) of Bhagwân, then there is absolutely nothing else remaining!

    It is only the embodied soul that has taken on this world. The point is that neither is the world in the eyes of God, nor in the eyes of a great Soul, rather it is only in the eyes of the embodied soul (Jeev). It is only this embodied soul (Jeev), that has taken and sustained this world and by giving it significance and a reality, caused kinship with it, which lead to bondage of birth and death.

    From earth all the way to ego, everything is inert lower nature. Just like earth, water, fire, etc. are to be known, similarly this ego is also to be known. This embodied soul (Jeev) by identifying with ego, begins to believe him self to be “I am”. In this the “I” is lower nature and “am” is higher nature. On severing relations with ego, the “I’ becomes non-existent and “am” becomes one with existence in the form of “Is-ness” – this itself is Moksha (release from rebirth in the world).

    On assuming ego, the embodied soul (jeev) assumes and takes on the entire lower nature. “I am” – keeping this pride and egoism itself is assuming and taking on the entire lower nature. If that “I” become free of egoism, rather by not having pride, if that pure “I-ness” of the lower nature remains, then it will not be the kind that will lead to bondage; just as earth, water, fire, etc. are never cause of bondage.

    From “Gita Prabodhani” in hindi by Swami Ramsukhdasji

  3. અહંમ ની આવશક્યતા

    પ્રકૃતિની માયાવી લીલાનું જે વિરાટ સર્જન છે, એમાં “અહંમ” નું સ્થાન અનોખું, અગત્યનું, અને અનુસૂચિત છે. આપણાં ધાર્મિક પુસ્તકોમાં તથા આધ્યાત્મિક અભ્યાસમાં માનવીની અંદર બેઠેલા છ માનસ દુશ્મનો – ષડરિપુ – બતાવ્યાં છે, એમાં “અહંમ” (મદ) નો સમાવેશ થાય છે. આ ષડરિપુ છે: કામ; ક્રોધ; લોભ; મોહ; મદ (અહમ) અને મત્સર. આ મદ એજ “અહંમ” અથવા “અહંકાર”. જેમ ગુજરાતી ભાષામાં “હું ” ; ઈંગ્લીશમાં “આઈ ” ; અને હિન્દીમાં “में છે એવું જ સંસ્કૃતમાં “अहम्” છે. સંસ્કૃત ભાષા એ આપણાં પૌરાણિક ધર્મશાસ્ત્રોની ભાષા છે. અને તેમાં વપરાતો શબ્દ “अहम्” એ પ્રથમ પુરુષ એક વચનમાં વપરાતું સર્વનામ છે. “अहम्” પરથી જ “અહંકાર” એટલેકે “હું” અથવા “હું” પણાનો રણકો જેમાં હોય છે – એવો કર્તાભાવ બતાવતો શબ્દ બને છે.

    સામાન્ય રીતે, અહંમને અઇચ્છનીય ગણ્યો છે, અને અંગાર – અગ્નિ માનીને વખોડવામાં આવ્યો છે. પણ વાસ્તવમાં, “અહંમ” ખરાબ કે નિંદનીય ગુણ નથી. “અહમ” હોવો એ દુર્ગુણ નથી. “અહંમ” ની બે પ્રકૃતિ – સ્વભાવ છે. એક પ્રકૃતિ છે “અભિમાન” (પ્રાઈડ) ભાવ , અને બીજી પ્રકૃતિ છે “અહંકાર” (એરોગન્સ) ભાવ. સર્જનાત્મક, રચનાત્મક, વિકાસાત્મક તરફ લઇ જતી પ્રકુતિ એ “અભિમાન” (પ્રાઈદ) પ્રકુતિ છે; વિનાશાત્મક, વિકારાત્મક, નિરાશાત્મક , અંધકારાત્મક પ્રકુતિ એ “અહંકાર” (એરોગન્સ) પ્રકુતિ છે. આમ જુઓ તો, “અભિમાન” અને “અહંકાર” એ બે ખૂબ નજીકના શબ્દો છે. ” મેં આ કામ કર્યું ; મેં આ સિદ્ધિ મેળવી; મેં આ સફળતા મેળવી.. ” આવી ભાષામાં મળેલી સફળતાનો યશ જો પોતે અન્ય સાથીદારોને તથા ઈશ્વરને આપે તો આમાં નમ્રતાની ભાવના હોવાથી આ “અભિમાન” – ગૌરવ પ્રકુતિ છે, કારણ કે આમાં કાર્ય કર્યાનુ ગૌરવ રહેલું છે. પણ “હું હોઉં નહીં ને એ કામ થાય નહીં; હું જ આ કરી શકું; બીજાથી થાય જ નહીં; બીજા સાથીઓ નામના જ હતા ને કશુયે કર્યું નથી અથવા જરાયે મદદ કરી નથી” આવો અહંભાવ જયારે વાણીમાં વ્યકત થાય છે ત્યારે એ “અહંકાર” ની પ્રકુતિ છે, અને અહંકારી માનસની પ્રતીતિ થાય છે. “અભિમાન” (પ્રાઈદ) પ્રકુતિમાં પોતાના મર્યાદાની જાણ, સમાજ છે, અને કર્યાની નમ્રતા રહેલી છે; જયારે “અહંકાર” (એરોગન્સ) પ્રકુતિમાં પોતાના મર્યાદાની અસમજ તથા અજાણ હોય છે, અને નમ્રતાનો અભાવ હોય છે; સ્વછંદીપણાનું માનસ હોય છે. મર્યાદા, નમ્રતા ની સમજવાળો અહમ એક મંગલમય, માંગલિક બની શકે છે. અહંમ નો સદઉપયોગ કરવામાં આવે તો એ માનવ જીવનમાં એક પ્રચંડ પુરુષાર્થનો પ્રેરક પરિબળ બની શકે. જેમ માણસની પ્રકુતિઓમાં રહેલો રાજસગુણ માણસને ક્રિયાશીલ બનાવે છે એવીજ રીતે માનવમાં વસેલો અહમભાવ જ એને ક્રિયાશીલ બનાવે છે, અને આ અહમના સહાયથી જ વિકાસમાંર્ગે આગળ ધપી શકે છે.અહંમ એ તો વિકાસ માટેની સીડીના પગથીયા છે, એટલે અહંમને વિવેક્શાળી બનાવી અહમનો સદઉપયોગ કરી સર્વાંગી વિકાસ સાંધી શકાય છે. એટલે માનવમાં અહમની – અભિમાનની આવશ્ક્યતા – અનિવાય્રતા ઘણી છે; અહમ એ માનવજીવનનો અત્યંત ઉપયોગી અંગ – ભાગ છે. “હું” એ અહંમ છે. પણ “હું” પણામાં એ ગતિ (મોશન) તથા બળ (ફોર્સ) રહેલું છે; એટલે થોડો અહંમ હોવો જરૂરી છે, કારણ કે અહંમ જીવનના કાર્યોને તથા જીવનને ગતિ (મોશન) અપાતું બળ (ફોર્સ) છે; કામ કરવા માટે પ્રેરણા (ઇન્સેન્ટીવ) આપતું પ્રેરકબળ (દ્રાવિંગ ફોર્સ) છે . જીવનપ્રગતિ, જીવનવિકાસ માટે અહંમ (ઈગો) જરૂરી છે. માણસમાં અહંમ છે એટલે તો સંસારિક, સામાજિક સંસ્કૃતિક, રાજકીય તથા ધાર્મિક કામો કરવા તૈયાર થાય છે. પતંગિયાને ઉડવા માટે જેમ પાંખની જરૂર છે તેમ માનવીને એની જીવનગતિ તથા જીવનપ્રગતિ માટે અહંમની જરૂર છે.અહંમ એતો આગળ ધપાવનાર બળ છે; પ્રોપેલર છે; એક હલેસું છે. હલેસા વિના જેમ નાવડી આગળ ધપે નહી એમ અહંમરૂપી હલેસું ના હોય તો જીવન-નાવડી આગળ પ્રગતિપંથે પડે નહી. નાવડીને સઢ હોય પણ જો પવન ના હોય તો નાવડી ત્યાંની ત્યાં રહે. પવન જ નાવડીને ગતિ (મોશન) આપે છે એમ અહંમરૂપી પવન જીવન-નૈયાને ગતિ (મોશન) આપે છે. અહંમ વિનાનું જીવન અળસિયા જેવું છે. એટલે જીવનવિકાસ – જીવનપ્રગતિ માટે અહંમ જરૂરી છે. ખરું પૂછો તો, અહંમ કોને નથી? રંક થી માંડી રાજા; નાના થી માંડી મોટા; સ્ત્રી થી માંડી પુરુષ; અભણ થી માંડી પંડિત; સંત થી માંડી સાધુ; આ દરેકમાં વત્તો – ઓછો અહંમ નો અંશ જરૂર રહેલો છે. રાજા રાવણમાં અહંમ હતો એ બધા જાણે છે પણ કહેવાય છે કે રાજા રામમાં પણ અહંમ હતો. જેમ આકાર વિનાનો આદમી ના હોઈ શકે તેમ અહંમ વિનાનો આદમી મળવો મુશ્કેલ છે. જેમ ગળપણ વિના નો ગોળ ના હોઈ શકે તેમ અહંમ વિના નો માનવી શક્ય નથી. ગળપણ એ જેમ ગોળનો ગુણધર્મ છે તેમ અહંમ એ માનવીના સ્વભાવ નું અભાજ્ય, અખંડ અંગ છે. આ અહમનું મૂળ – ઉત્પતિસ્થાન – એ માનવ સ્વભાવમાં રહેલી પોતાના સગા-વાલા, સબંધીઓ, તથા આડોશી-પાડોશી વિગેરે પાસેથી પ્રશંષા-કદર મેળવવાની તીર્વ ઈચ્છામાં રહેલું છે. આ માન, મોટાઈ, મોભો, કદરદાની ની તીર્વ ઝંખના એ જ અહંમ.

    આમ, અહંમ હોવો એ ખરાબ નથી; એ દુર્ગુણ નથી, કારણ કે અહંમ ગુણ ને લીધે આપણાં બધાના જીવનમાં સંકલ્પો, નિર્ણયો, કાર્યો, પ્રગતિ, વિકાસનું નિર્માણ થાય છે; જીવનમાં અહંમરૂપી ગતિ આવતા આર્થિક, સામાજિક, તથા ધાર્મિક વિકાસની સંભાવના વધી જાય છે અને સચોટ રીતે થાય છે. અહંમમાં ગૌરવ કે અભિમાન ની ભાવના હોય તો રચર્નાત્મક, સર્જનાત્મક બની કિર્તિસ્થંભ પર પહોંચાડે છે; પણ જો અહંકાર ની ભાવના હોય તો એ પડતી- વિનાશ તરફ લઇ જાય છે. રાજા રાવણ એ એક ખુબ વિદવાન, જ્ઞાની હોવા છતાં અહંકાર ને લીધે એનો વિનાશ થયો એ આ વાત ની પ્રતીતિ કરાવે છે. એટલે તો કહેવત થઇ ગઈ છે કે “રાજા રાવણ નો અહંકાર રહ્યો નથી તો તમારી શું વિશાત”. અહંમ જયારે વિવેકબુદ્ધિ ની મર્યાદા ઓળંગે છે ત્યારે એ ખતરનાક બની જાય છે. એટલે અહંમમાં મર્યાદાની ઘણી અનિવાર્યતાની જરૂર છે. બે કિનારા વચ્ચે વહેતું નદીનું પાણી જેમ સર્જનાત્મક નીવડે છે તેમ વિવેકબુદ્ધિ ની મર્યાદાના કિનારાની વચ્ચે વહેતો, રહેતો અહંમ રચનાત્મક, સર્જનાત્મક બની પ્રગતિ ના પંથે લઇ જાય છે, અને ઉચ્ય કાર્યો , કલ્યાણકારીક કાર્યો કરવામાં પ્રેરણાદાયી બને છે. બે કિનારા વચ્ચે વહેતા પાણીમાં જેમ નિર્મળતા સાથે નમ્રતા અને સ્થિરતા રહેલા છે એમ વિવેકબુદ્ધિ ની મર્યાદાના કિનારા વચ્ચે વસતો, વહેતો, રહેતો અહંમમાં પણ નમ્રતા અને સ્થિરતા- સમતોલતા રહેલા છે. પણ જયારે એ નદીના પાણીમાં જોશથી ધશ-મશ પુર આવે છે અને એના બે બંધીત કિનારાની મર્યાદા ઓળંગી ધસવા માંડે છે ત્યારે એ જ નદીનું પાણી વિશાળ વિનાશ સર્જે છે. આવી જ રીતે જયારે માનવીના અહંમમાં “અહંકાર” ભાવનાનું પુર, જુસ્સો આવે છે ત્યારે એ માનવી વિવેકબુદ્ધિ ની મર્યાદા ઓળંગી જાય છે અને પરિણામે, એ માન, ચિત્ત, બુદ્ધિની સ્થિરતા – સમતોલપણું ગુમાવે છે અને વિનાશ નોતરે છે ,
    સર્જે છે. “અહંકાર” નું પુર આવતા માનવીનો અહંમ ફુગ્ગાની જેમ ફુલે (ઇન્ફ્લેત) છે. “અહંકાર” પોતે સ્વતંત્ર રીતે મર્યાદામાં રહી શકતો નથી. “અહંકાર” સ્વતંત્ર રીતે ઉભો રહેવા જાય છે પણ એને મર્યાદારૂપી કિનારાના બંધન નહિ હોવાથી એ નિષ્ફળતા, નિરાશા, ટીકા (ક્રીતીસીઝમ) વિગેરે ના ધક્કા સહન કરી શકતો નથી. બહુ જ ઓછા માણસો હશે જે પોતાના “અહંકાર” ને મર્યાદામાં રાખી શક્યા હશે. નિષ્ફળતા, નિરાશાથી હારેલો, “અહંકાર” થી ઘવાયેલો માનવી આ આઘાત – ધક્કો ક્યારે સહન કરી શકે જયારે એને એના માનસિકબળ, ચારિત્ર્યબળ, તથા આધ્યાત્મિકબળનો સથવારો હોય ત્યારે. વાણી, વર્તન, વિચારોની પરિપક્વતાથી જીવન-ચારિત્ર્યનું ચણતર, ઘડતર થયું હોય તથા જીવન આધ્યાત્મિકતાના મજબુત પાયા પર ઘડાયું હોય તથા જીવાયું હોય ત્યારે. “અહંકાર” ને મર્યાદામાં રાખવા માટે મન, ચિત્ત, અને બુદ્ધિની સમતા, સમજણ અને વિચીક્ષણતાની બહુ મોટી આવશક્યતા છે. “અહંકાર” એ માનવી અને ઈશ્વર વચ્ચે એક મોટી દીવાલ છે, એક મોટો પડદો છે. એટલે કહેવાય છે કે “અહંકાર” ની નાબુદી થતા માનવીને “ઈશ – દર્શન” યાને ઈશ્વર દર્શન થાય છે અને આ ઈશ્વર દર્શનને લીધે માનવીના સ્વભાવ અને વર્તનમાં ઉચ્ચ કક્ષાનું , ઉમદા પ્રકારનું પરિવર્તન આવે છે. એટલે તો હિંદુ શાસ્ત્રોમાં કહ્યું છે કે “અહંકાર” ના નાશ વિના, એટલે કે સંપૂર્ણ શરણાગતિ વિના , ભગવાન-ભક્તિ કે ભગવાન-પ્રાપ્તિ શકય નથી.

    “અહંકાર” નો નાશ કરવાનો સીધો, સાદો રસ્તો આપના હિંદુશાસ્ત્રોમાં બતાવ્યા પ્રમાણે “સ્વ-અધ્યાય” અથવા “સ્વાધ્યાય” છે. “સ્વ-અધ્યાય ” માં “સ્વ” એટલે પોતાનું અને “અધ્યાય” એટલે અભ્યાસ. પોતાનો અભ્યાસ એટલે પોતાનું આત્મ-નિરીક્ષણ. આ પોતાનું અધ્યન-અભ્યાસ, આત્મ-નિરીક્ષણ જ આ “અહંકાર”ને એના મૂળ સ્વરૂપમાં દેખાડશે, સમજાવશે. આપણાં બધાના ઘરમાં કે બહાર ચાલતા દરેક ઝગડા નું મુખ્ય
    મૂળ આ “અહંકાર”રૂપી અહંમ માં છે. એટલે “હું” પણા ના “અહંકાર” ને છોડી શાણપણ થી જાણતાં, વિચારતા, સમજતા થઈશું તો બધાં ઝગડા, ઝગડા રહેશે નહીં. “અહંકાર” ને છોડી ચાલતા શીખીશું તો જીવનમાં મુશ્કેલીઓ નહીં આવે. જે નીચે જોઇને ચાલે છે તેને જીવનમાં કદી ઠોક્કરો
    ખાવી પડતી નથી. ઉચું જોઇને, ઉંચી ડોક રાખી ચાલનારને જીવનમાં ઘણી ઠોક્કરો આવેછે, ખાવી પડે છે, કારણ કે રસ્તામાં શું પડ્યું છે એ એને દેખાતું નથી. અહંકારી ને પણ “અહંકાર” માં આ “ઠોક્કરો” દેખાતી નથી. આપણે જે કંઈ છીએ એનાથી વધારે મોટાઇ બતાવવી કે નાનપણ બતાવવું એ બંને દંભ છે. આ દંભ જ દુ:ખનું દર્દ છે. જીવનમાં સુખી થવું હોય તો આ દંભ, “અહંકાર” છોડી દેવો પડશે. હકીકતમાં, આપણે જે છીએ એજ બનીને રહેવાની તથા જીવવાની જરૂર છે. જેવા છીએ એવા જ રહીએ, તથા જીવીએ એમાં જ સુખ-શાંતિ છે. પણ વાસ્તવમાં, આપણે શું કરીએ છીએ? આનાથી ઉધું કરીએ છીએ અને આપણે જે છીએ એની અવગણના કરીએ છીએ; અને આપણે જે નથી એવા થવા હવાતીયા મારીએ છીએ. આપણે આપણી જાતને સાચા, સત્ય સ્વરૂપમાં રજુ કરવા માંગતા નથી અને અંદર બેઠેલા દંભ, “અહંકાર” ને લીધે સાચું કહી કે કરી શકતા નથી અને એટલે આપણે દંભી દેખાવ કરીએ છીએ તથા અસત્ય, દંભી (હિપોક્રેટીક) વાતો તથા વર્તન કરતા થઇ જઈએ છીએ. ઉપરના સફેદ વાળને તો કાળા રંગી શકીશું પણ વાળના મુળિયા તો સફેદ છે અને સફેદ જ રહેવાના. એટલે વાળ વળીપાછા સફેદ ઉગવાના. આપણે ગમે તેટલો દેખાવ કરીએ તો પણ પેલા વાળના મુળિયાની માફક આપણો અસલી સ્વભાવ અહંકારી, દંભી જ રહેવાનો. પણ, વહેલો-મોડો આપણો આ દંભ ફૂટી જવાનો, અને આ દંભ ફૂટતા આપણો “અહંકાર” જરૂર ખંડીત થવાનો. “અહંકાર” છોડી સાચું, સચ્ચાઈ વાળું કહેવાના સહજ સબંધ સાધવાની જરૂર છે જેથી આપણે આપણી જાતને, સ્વભાવને એના મૂળ સ્વરૂપમાં પ્રસ્તુત કરી શકીએ.

    “અહંકાર” ને મર્યાદામાં કેવી રીતે રાખી શકાય?

    સૌ પહેલાં, “હું” અથવા “મેં” ને બદલે “અમે” અથવા “આપણે” કર્યું એમ કહેવાની, રહેવાની, વર્તવાની તથા જીવવાની ટેવ પાડવાની જરૂર છે. “મેં” કર્યું એની જગ્યાએ “અમે” કર્યું એમ બોલતા, વિચારતા, વર્તતા શીખવાની જરૂર છે. આમ કરવાથી આપણાં “અહંકાર” ને બીજાના “અહંકાર” નો પ્રતિબંધ, પ્રતિકાર મળવાથી, અથડાવવાથી મર્યાદામાં રહેશે. એકબીજાનો “અહંકાર” એક બીજાના “અહંકાર” ને અંકુશમાં, બંધનમાં રાખે છે, અને “અહંકાર” ઢીલો, હલકો થઇ જાય છે. આમ એક બીજાને, એક બીજાનો સંગાથ,સહકાર, સથવારો મળતા એક બીજાની ભૂલો , ખામીઓ, ત્રુટીઓ, નબળાઈઓ ઢંકાઈ જાય છે. આમ “અહંકાર” છુટતાં કુંટુંબ ભાવના કેળવાય છે અને સંપ સાથે સંગઠન સ્થપાય છે. સંગઠિત થઇ સર્વનો વિકાસ સાધવો હોય તો કુંટુંબ ના દરેકે પોતાનો “અહંકાર” છોડવો જ રહ્યો. આપણા બાપ-દાદાના જમાનામાં સંયુક્ત કુંટુંબ ની પ્રથા હતી જેમાં, બધા ભાઈઓ તથા તેમના બાળકો એક જ ઘરમાં રહેતા હતા. આવા સંયુક્ત કુંટુંબમાં સંપ, સહકાર તથા સંગઠનનું દર્શન થતું એનું મુખ્ય કારણ મોટે ભાગે “અહંકાર” નો અભાવ હતો. હિંદુ સંયુક્ત કુંટુંબના માળખાનો અભ્યાસ કરતા જણાશે કે “પંચ ત્યાં પરમેશ્વર”ની ભાવના એ સંયુક્ત કુંટુંબના અસ્તીવ્ય માટે મુખ્ય જવાબદાર હતી. “અહંકાર” ને અંકુશમાં અથવા મર્યાદિત રાખવા માટે એકલ કરતા પાંચ સાથે રહેવાની તથા કામ કરવાની પ્રથા પ્રચલિત હતી. આમ પાંચ સાથે રહેવાથી, કામ કરવાથી “અહંકાર” મર્યાદિત થતો અને સંપ તથા સંગઠન દ્રારા કુંટુંબની એકતા, મજબુતાઈ વધતી. વળી, પાંચ ભેગા મળી કામ કરવાથી કામને ગતિ પણ મળતી. એક કદી પૂર્ણ નથી પણ પાંચનો પંચમ પૂર્ણતા લાવે છે; સંપ તથા સંગઠન લાવે છે; એકતા, મજબુતાઈ લાવે છે.

    “અહંકાર” ને અંકુશમાં અથવા મર્યાદામાં રાખવાનો બીજો રસ્તો “સ્વાધ્યાય” – “સ્વ અધ્યન” દ્રારા આત્મ-નિરીક્ષણ કરી “અહંકાર” ને એના મૂળભૂત સ્વરૂપમાં જોવાની, ઓળખવાની જરૂર છે,અને “હું” પણા ને છોડી જીવન જીવવાની ટેવ પાડવાની અનિવાર્યતા ઘણી છે. આપણાંથી જે વધારે બાહોશ, બુદ્ધિવાન, બળવાન છે એનો સતત વિચાર કરીશું તો આપણો “અહંકાર” તરત જ ઓછો થઇ જશે, મર્યાદિત થઇ જશે. મારા કરતા વધુ સુંદર, વધુ બાહોશ, વધુ જ્ઞાની, વધુ પૈસાવાળો, બીજો કોઈક હોઈ શકે અને હકીકતમાં છે જ એ વાતનો સતત ખ્યાલ રાખીશું અને ભગવાનના વૈભવ, શક્તિ, તથા સંપૂર્ણતા સાથે આપણાં વૈભવ, શક્તિ, તથા સંપૂર્ણતા સરખાવીશું તો આપણો “અહંકાર” ઉનાળાના સખત તાપમાં મુકેલા બરફના ગચ્ચા, ચોસલાની માફક ઓગળી જશે; અને બરફ જેમ પાણી થતા સહેલાઈથી વહેવા માંડે છે એમ આપણો “અહંકાર” પણ ઓગળી વહેતો થઇ જશે અને વહેતો રેહશે. “અહંકાર” ને પકડી રાખીશું તો બરફ જેમ થીજી જઈશું; અને થીજી જઈશું તો આપનું હલન-ચલન પણ અટકી, થંભી જશે; જીવન નો વિકાસ તો અટકી જશે પણ સાથે સાથે આપણા આત્માનો ઉત્થાન પણ અટકી જશે. “અહંકાર” એ એક મનોભાવ છે, એ મનમાં ઉત્પન થાય છે. એ મનમાં કેવી રીતે પેદા થાય છે એ સમજાય તો એને કેવી રીતે દુર કરી શકાય કે ઘટાડી શકાય એની ચાવી હાથમાં આવી જાય. દુશ્મન ને જો દોસ્ત બનાવી શકાય તો આ “અહંકાર” નામના “દુશ્મન” ને પણ “દોસ્ત” બનાવી જીવનવિકાસ જરૂર સાંધી શકાય. “અહંકાર” નો ત્યાગ કરવો એ એકદમ સહેલો નથી, શક્ય પણ નથી; પણ “હું” અને “હું” પણા ની મર્યાદા સમજી એમાં ઘટાડો કરી નમ્રતાનો ભાવ કેળવી શકાય. જો “હું” અને “હું” પણા ની સાચી સમાજ કે ઓળખાણ થાય અને “અહંકાર” નો ત્યાગ થાય તો સાચા આત્મજ્ઞાન નો ઉદય થાય. “અહંકાર” નો નાશ કરવાથી જીવનમાં માનસિક સ્થિરતા આવે છે, તથા ઝંઝાવાત-મુશ્કેલીઓમાં સ્થિરતા જાળવી શકાય છે. અમર્યાદિત “અહંકાર” થી ક્રોધ ની લાગણીનો જન્મ થાય છે અને ક્રોધ પેદા થતા સારા-નરસા નો બુદ્ધિતત્વ એટલે વિવેકનો નાશ થાય છે; અને એને લીધે માનવી ઉશ્કેરાટમાં ખોટા કર્યો કરી નાખે છે.

    આપણા હિંદુ ધર્મના શાસ્ત્રો તથા આપણા સાધુ-સંતો ખુબજ સ્પષ્ટતાથી કહે છે કે જેનામાં “અહંકાર” (એરોગન્સ) , અદેખાઈ (જેલસી), તથા ધિક્કાર (હેટ્રેડ) ની ભાવના છે એ માનવી કદી ભક્તિ કરી શકતો નથી. પરિણામે ભગવાન ને પામી શકતો નથી. આવા આદમીઓનું આત્મ-કલ્યાણ કદી થતું નથી કારણકે “અહંકાર”, “અદેખાઈ”, તથા “ધિક્કાર” ની ભાવના વાળા આત્મ-જ્ઞાન પામી શકતા નથી. શાસ્ત્રોના કહેવા પ્રમાણે ભગવાનની ભક્તિ તથા પ્રાપ્તિ માટે સૌથી પહેલાં દંભ-અહંકાર છોડવો પડે. જ્યાં સુધી આપણામાં દંભ હશે, અહંકાર હશે, ઈર્ષા હશે, અદેખાઈ હશે ત્યાં સુધી આપણે ભગવાન પાસે નહિ જઈ શકીએ. ભગવાન ભક્તિ અને પ્રાપ્તિ માટે સૌથી પ્રથમ શરણાગતિ જોઈએ; અને શરણાગતિ તો ત્યારે આવશે કે જયારે અહંકાર ઓગળી નાખ્યો હશેત્યારે. શરણાગતિ એટલે “અહંકાર” નો અંત; આત્માનો અવિષ્કાર; આત્માનું ઉત્થાન .


    રતિભાઈ પટેલ

    જય સ્વામિનારાયણ

    જય શ્રી કૃષ્ણ

    જય ભગવાન

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s