ભજન, ભોજનમાં ભક્તિનો ભાવ

Standard

ભજન, ભોજનમાં ભક્તિનો ભાવ …..

બારાખડીમાં અનુક્રમે આવતા ત્રણ અક્ષર – જ, ન અને ભ – લઇએ અને ગોઠવીએ તો “ભજન” શબ્દ થાય. આ “ભજન” શબ્દને કાનો-માતર જોડીએ તો “ભોજન” શબ્દ થાય. પણ સાથે સાથે શબ્દનો અર્થ પણ બદલાઇ જાય. કાના-માતર વિનાના શબ્દ “ભજન” નો એક અર્થ થાય, જયારે કાના-માતરથી બનેલા શબ્દ “ભોજન” નો અર્થ તદ્દન જુદો થાય છે. “ભજન” અને “ભોજન” બન્નેમાં એક પ્રકારની સરખી પ્રક્રિયા રહેલી છે; એ છે “સ્વાસ્થ્ય” આપવાની પ્રક્રિયા. આ ક્રિયામાં માનવીને “સ્વાસ્થ્ય” આપવાની શક્તિ છે. ભજન ક્રિયામાં “આધ્યાત્મિક” સ્વાસ્થ્ય આપવાની તથા ભોજનમાં
“શારીરિક” સ્વાસ્થ્ય આપવાની તાકાત, શક્તિ છે. તેમ છતાં આ બન્ને શબ્દોના અર્થઘટનમાં
ઘણો ફેર છે. ભજન શબ્દમાંના “ભ” નું અર્થઘટન “ભક્ત” ના સ્વરૂપમાં ગણવામાં આવ્યું છે; એટલે ભજન આમ “ભક્ત”-જન” સાથે સંકળાયેલું છે, જયારે ભોજન શબ્દમાંના “ભો” નું અર્થઘટન “ભોક્તા”ના સ્વરૂપમાં ગણવામાં આવ્યું છે; એટલે ભોજન આમ “ભોક્તા-જન” ના સબંધમાં વપરાયું છે. ભજન એટલે “ભક્ત-જન” અને ભોજન એટલે “ભોક્તા-જન”. સામાન્ય રીતે, ભજન હોય ત્યાં “ભક્ત-જન” – ભક્તિમાં રસવાળા જ ભેગા થાય; ભોજન હોય ત્યાં “ભોક્તા-જન” – ખાવાપીવાનો રસ માણવાવાળા, ભોગવવાવાળા જ ભેગા થાય.
** ભોજનની ક્રિયા આપણા આ સ્થૂલ શરીરના નિભાવ સાથે સંકળાયેલું હોવાથી એ ક્રિયા રોજ નિયમિત કરવાની અનિવાર્યતા છે. થોડા દિવસથી વધારે સમય માટે ભોજન છોડી દેવામાં આવે તો એની શરીરના સ્વાસ્થ્ય પર માઠી અસર પડે છે. આમ ભોજનને શરીરના સ્વાસ્થ્ય સાથે સીધો સબંધ સંધાયેલો છે. સમય થાય એટલે આ શરીર એનું “ચાવણું – ખાણું”માંગી લે. આમ આ શારિરીક સ્વાસ્થ્યનું ખાણું-ભાણું એ જ ભોજન. પણ ગમે તે પ્રકારનું ભોજન સ્વાસ્થ્ય ના આપે. આપણા વૈદિક શાસ્ત્રોમાં પૌષ્ટિક તથા સાત્વિક ભોજન લેવાની હિમાયત કરી છે, અને ફક્ત શાકાહારી ભોજનને જ પૌષ્ટિક તથા સાત્વિક ગણ્યું છે. બિનશાકાહારી ભોજન પૌષ્ટિક જરૂર હશે પણ એ સાત્વિક જરાપણ નથી. સાત્વિક ભોજન હંમેશા પૌષ્ટિક હોય છે, પણ પૌષ્ટિક ભોજન હંમેશા સાત્વિક હશે એવું ના કહી શકાય. “આહાર એવો ઓડકાર” એ આ સાત્વિક – અસાત્વિક ના અર્થમાં સંબોધાયેલું છે. “જેવો વિચાર એવી વાણી” અને “જેવી વાણી એવું વર્તન” પણ આ સાત્વિકના અર્થમાં કહેવામાં આવ્યું છે.

** ભજનની ક્રિયા, ભોજનની માફક, શરીરના નિભાવ સાથે સંકળાયેલી નહિ હોવાથી ભજન ક્રિયામાં નિયમિતતા જોવામાં આવતી નથી. નિયમિત ભોજન કરતા બધા માણસો જોવા મળશે, પણ નિયમિત ભજન કરતા માણસો બહુ જ ઓછા જોવા મળશે. ભોજનને શરીરના સ્વાસ્થ્ય સાથે સીધો સબંધ સંધાયેલો છે, જયારે ભજનને શરીરના સ્વાસ્થ્ય સાથે સીધો કે આડકતરો કોઈ દેખીતો સબંધ સંકળાયેલો નથી એટલે ભજન ક્રિયાની અવગણના થઇ રહી છે. ભજનને તો “આધ્યાત્મિક સ્વાસ્થ્ય” સાથે સીધો, મોટો સબંધ છે, આત્માના ઉત્થાન સાથે, આત્માના કલ્યાણ સાથે સબંધ છે પણ “આધ્યાત્મિક સ્વાસ્થ્ય” શારીરિક સ્વાસ્થ્ય માફક સીધું જોઇ શકાતું નથી એટલે શારીરિક સ્વાસ્થ્ય જેટલી કાળજી તો શું પણ એનાથી અડધી કે પા ગણી પણ રાખવામાં આવતી નથી. “આધ્યાત્મિક સ્વાસ્થ્ય” તો કદી જોઇ ના શકાય, એ તો ફક્ત માણી શકાય, અનુભવી શકાય. એ વખત “આધ્યાત્મિક અજવાળું” મન અને હ્દયના ખૂણે ખૂણે ફેલાઇ જાય એટલે આત્માનું ઉત્થાન થઇ ચુક્યું એમ સમજી લેવાનું. નિયમિત ભજન-પ્રાથના ક્રિયામાં આવી વિરાટ પ્રચંડ શક્તિ પડેલી છે. સાચા ભક્તિભાવથી કરેલું ભજન તથા ગદગદ ભાવથી કરેલી પ્રાથના કદી અફળ જતી નથી. ભજનના ત્રણ ફાયદા છે: (1) ભજનથી બુદ્ધિયોગ મળે છે, અથવા થાય છે. (2) ભજનથી બળ મળે છે. (3) ભજન દાસત્વમાં લઇ જાય છે. અવિરત ભક્તિમય જીવન, ભક્તિ પરાયણ જીવ આ ભજનની અખંડ, અદભૂત તાકાત છે.
** ભજન અને ભોજન બન્નેના અલાયદા ગીતો ગવાય છે, સાથે સાથે એમાં અલાયદો ધ્વનિ-સુર પણ નીકળે છે. ભજન-ગીતમાં પ્રભુ-પૂજાનું પ્રભુત્વ રહેલું છે અને એનો જ ધ્વનિ-સુર નીકળે છે. જયારે ભોજન-ગીતમાં પેટ-પૂજાનો પાટોસ્વ રહેલો છે, અને પેટ-પૂજાનો જ ધ્વનિ-સુર નીકળે છે. ભજનગીત જેવુ કે, ” ઉંચી મેઢી રે મારા સંતની રે … ” માં ભક્તિનો ભણકાર, રણકાર તથા ધડકાર છે. ભોજન ગીત જેવા કે:
“હે, મેરી ફાંદ ફુટ ના જાના,
જબ તક મેં લાડું ખાઉં ના”
અથવા,
“ઝટપટ-ઝટપટ, લાડુ લાવો ઉમાબેન તમે,
સાથે, લાવો ધડાકીયા વાલ, તે અમને ગમે” માં પેટનો પડકાર, લલકાર તથા મલકાર છે. ભજન વખતે ભોજનગીત ના ગાઈ શકાય પણ ભોજન વખતે ભજનગીત જરૂર ગાઈ શકાય. હકીકતમાં, ભજનગીત ગાતા, ગાતા કરેલું ભોજન “સાત્વિક” બનવાની શક્યતા છે અને એટલે એ શારીરિક” તથા “આધ્યાત્મિક” સ્વાસ્થ્ય માટે ઇચ્છનીય
છે; આવશક્ય છે; અનિવાર્ય છે.

** આજ કાલ, ભજન ને ભોજન સાથે ઘણો ઘાઢો સબંધ થઇ ગયો છે. ભજન રાખ્યું હોય તો ભોજન સાથે રાખવું જ રહ્યું. જો ભોજન ના રાખ્યું હોય તો ભજનમાં બહુ માણસો જોવા નહિ મળે; પણ ભોજન રાખ્યું હોય તો ભલે ભજનના સમયે નહિ આવે પણ ભોજન સમયે જરૂરથી પહોચી જશે. એટલે આજના જમાનામાં એકલું ભજન ઉભું રહી શકતું નથી; એને ભોજનનો સહારો લેવો પડે છે. પહેલાના જમાનામાં, સત્યનારાયણ કથામાં ફક્ત શીરો અને ફળનો પ્રસાદ રાખતા. પણ આજે આ રૂઢીબંધ પ્રસાદ સાથે વિવિધ વાનગીઓથી બનાવેલો “ભોજન-પ્રસાદ” પણ રાખવો પડે છે. આમ જુઓ તો આજની સત્યનારાયણની કથા
“ભજન-કથા” ને બદલે “ભોજન-કથા” અથવા તો “ભોજન-ગાથા” થઇ ગઈ છે, જ્યાં “ભજન” માં ભક્તિ-વાતો થવાને બદલે “ભોજન” ની ભાતભાત ની વાનગી-વાતો થતી હોય છે. આજે તો “ભોજન વિના ભજન નહિ” એ હકીકત બની ગઈ છે. ભજન કાર્યક્રમમાં ભજન-ભક્તિને પ્રાધાન્ય મળવાને બદલે ભોજનને પ્રાધાન્ય મળી રહ્યું છે. જો કે આવા વર્તમાન વાતાવરણમાં એક પ્રકારનું આશ્વાશન જરૂર લેવું રહ્યું કે ભોજનના ઓળા હેઠળ લોકો ભજનમાં તો આવે છે ને! અને એ બ્હાને, ભોજન કરતા કરતા ભજન-ભક્તિ નો થોડો ઘણો લાભ તો મેળવે છે ને! જયારે બાળક અમુક ચીંધેલી વસ્તુ કરવાની આનાકાની કરે ત્યારે માં-બાપ ચોકલેટની લાલચ આપે છે અને એ બાળક ચોકલેટ મળતા બતાવેલું કામ કરવા રાજી થઇ જાય છે. આવો જ કંઈક તર્ક-વિતર્ક આ ભોજન- ભજન બાબતમાં હશે એમ માનવું રહ્યું. ભોજન રૂપી ચોકલેટની લાલચ આપીએ એટલે આ “અણસમજુ બાળકો” ભજનમાં આવે અને ભજનનો લાભ લે. અમારા સ્વામિનારાયણ મંદિરમાં તથા બીજા મંદિરોમાં ભજન સાથે હમેશાં ભોજન રાખવામાં આવે છે એમાં પણ કદાચ આ જ તર્ક-વિતર્ક હશે. લાગે છે કે અમારા સાધુ-સંતોએ આ “અણસમજુ બાળકો” ના “માનસશાસ્ત્ર” જરૂર ઉંડો અભ્યાસ કરી તારવણી કાઢી હશે કે આજના કળીયુગમાં ભોજન વિના ભજન શક્ય નથી. આ સમજુતી અર્થમાં, ભજન સાથે ભોજન રાખવામાં કંઈ જ અયોગ્ય નથી એમ માનવું રહ્યું કારણકે, “આધ્યાત્મિક” તથા “શારીરિક” સ્વાસ્થ્ય
બન્ને મળે છે. બીજું એ પણ વિચારી શકાય કે ભજન અને ભોજન બન્નેમાં એક પ્રકારની સરળતા, સહજતા, સમજણ, સહકાર અને સમુહતાનો ભાવ, ધ્યેય સમાયેલો છે. ભજન અને ભોજન આમ એક બીજા સાથે હળીમળી એક પ્રકારનો ભ્રાતૃભાવ પેદા કરવાની તક ઉભી કરી આપે છે.

** આમ જોતા, ભજન અને ભોજન શબ્દનું જે અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું છે એ યોગ્ય છે. ભજન એટલે “ભક્ત-જન” અને ભોજન એટલે “ભોક્તા-જન”. ભોજન ન રાખ્યું હોય છતાં જે ભજનમાં નિયમિત આવે એ મન અને હદયથી સાચો ભક્તજન. જીવનની જાગૃતિ અને આત્માના ઉત્થાનની ભાવના, ધગશવાળા જનો ને ભોજનનો કદી સહારો લેવો ના પડે. એ તો ભજન ની વાંસળી વાગી એટલે દોડી જાય. આપણે “ભોજનીયા” ભકત છીએ કે “ભજનીયા” ભક્ત છીએ એ તો આપણે જ નક્કી કરવાનું.
પસ્તુત:
રતિભાઈ પટેલ
ડૉ. રીતા મહેતા-પટેલ
ના
જય સ્વામિનારાયણ
જય શ્રી ક્રિષ્ણ

About dhavalrajgeera

Physician who is providing free service to the needy since 1971. Rajendra M. Trivedi, M.D. who is Yoga East Medical Advisor www.yogaeast.net/index.htm http://www.yogaeast.net/index.htm Graduated in 1968 from B. J. Medical College, Amadavad, India. Post Graduate training in Neurological Surgery from Charles University in Czechoslovakia. 1969 - 71. and received Czechoslovakian Government Scholarship. Completed training at the Cambridge Hospital and Harvard University in Psychiatry. Rajendra M. trivedi is an Attending Psychiatrist at Baldpate Hospital. He is the Medical Director of CCA and Pain Center in Stoneham, MA where he has been serving the community since 1971 as a Physician. OTHER AFFILIATIONS: Lifer of APA - American Psychiatrist Association Senior Physician and Volunteer with Massachusetts Medical Society and a Deligate of the Middlesex District. www.massmed.org Patron member of AAPI - American Association of PHYSICIANS OF INDIA. LIFE MEMBER OF IMANE - Indian Medical Association of New England. Member of the Board of Advisors "SAHELI, Boston,MA. www.saheliboston.org/About1/A_Board Dr. Trivedi is working closely with the Perkin's School for the Blind. www.perkins.org. Dr. Trivedi is a Life member and Honorary Volunteer for the Fund Raising Contact for North America of BPA - Blind People Association of Amadavad, India. www.bpaindia.org Dr.Trivedi is the Medical Advisor for Yoga East since 1993. He is a Physician who started Health Screening and Consultation At Shri Dwarkami Clinic in Billerica, MA. https://www.dwarkamai.com/health-and-wellness

One response »

  1. સારું માનસિક સ્વાસ્થ્ય જાળવવું એ આજીવન ચાલતી પ્રક્રિયા છે. આપની પોતાની કાળજી લેવી તે આપનું માનસિક સ્વાસ્થ્ય જાળવવાની અને સુધારવાની ચાવી છે. આનો અર્થ છે આપની શારીરિક, ભાવનાત્મક અને આધ્યાત્મિક જરૂરિયાતોની કાળજી લેવી.
    ટિપ્સ
    આત્મવિશ્વાસ કેળવો.
    યોગ્ય ખોરાક ખાઓ, ફિટનેસ જાળવો.
    કુટુંબીજનો અને મિત્રો માટે સમય ફાળવો.
    સહકાર આપો અને મેળવો.
    અર્થપૂર્ણ બજેટ તૈયાર કરો.
    સ્વયંસેવક બનો.
    તણાવનું નિયમન કરો.
    સંખ્યામાં બળ મેળવો.
    મૂડ ઓળખો અને તેનું નિયમન કરો.
    પોતે શાંત રહેવાનું શીખો.

    જય શ્રી રામ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s